بررسی «عقل زنان» با تأکید بر خطبه 80 نهج البلاغه

چندی قبل خانم ناهید طیبی در برنامه سوره شبکه چهارم سیما حضور یافت. در این برنامه که با عنوان عدالت جنسیتی در نهج البلاغه روی آنتن رفت، بیشتر به خطبه 80 نهج البلاغه و موضوع «عقل زنان» پرداخته شد. مباحث عنوان شده در این برنامه را میتوان منطبق بر مقاله ای دانست که خانم طیبی سال 95 به رشته تحریر در آورده است. 

او در مقاله «بازپژوهی دیدگاه امام علی علیه السلام در باره عقل زنان با تأکید بر خطبه 80 نهج البلاغه» به این نتیجه میرسد که نواقص العقول بودن زنان و موارد دیگر این خطبه، از امام علیه السلام صادر نشده است و شبهاتی که مبتنی بر این نامه یا خطبه است، با اثبات عدم صدور سخن از امام علی علیه السلام، اساسا وارد نیست. گزیده ای از این مقاله را در پیش رو می‌بینیم.

گزیده ای از مقاله فوق

خطبه 80 نهج البلاغه، کانون تمرکز و توجه صاحبان انگاره زن ستیزی امام علی علیه السلام است و در طول ده قرن پس از تدوین  تنظیم نهج البلاغه، بسیاری از شارحان و صاحب نظران حوزه حدیث و زن پژوهی به دفاع از این خطبه پرداخته و استدلالات و در مواردی توجیه هایی برای حل شبهات مربوط به خطبه آورده اند. در نوشتار حاضر، با بررسی ردپای روایت در منابع متقدم، اصل صدور آن از امام علیه السلام بررسی شد.

پیش از کتاب نهج البلاغه، خطبه 80 به عنوان بخشی از نامه امام علی علیه السلام به اصحاب آن حضرت، در کتاب المسترشد طبری شیعی (329 ق) دیده میشود که در ابتدای نامه مطابق با نامه ثبت شده در الامامه و السیاسه دینوری (272 ق) و الغارات ثقفی (283 ق) است؛ اما در اواسط آن، جمله «ان النساء نواقص …» به نامه راه میابد، بدون آنکه تفکیک مرزی بین سخنان امام علیه السلام و افزوده طبری ایجا شود و نامه با همین اضافات ادامه میابد و به پایان میرسد.

در واقع خطبه 80 که بخشی از یک نامه بوده، بدون سند است و به نظر میرسد که از کتاب المسترشد گرفته شده است. اما به این سند ایراداتی وارد است: اولا سند نامه مندرج در المسترشد نیز به دلیل وجود شعبی، ضعیف است؛ ثانیا در مقایسه با دو منبع پیشین (الامامه و السیاسه و الغارات)، میزان و موارد افزودنی مشخص می شود؛ ثالثا اگر این سخن، پس از جمل و یا در آستانه صفین گفته یا نوشته شده است، باید در الجمل شیخ مفید (416 ق) و یا در واقعه صفین منقری که مجموعه مطالب جمل و صفین را ثبت کرده اند یا کتب مهم تاریخی دیگر مربوط به این رخدادها آورده میشد.

البته تحلیل مفهومی و گزاره ای مفاهیم موجود در این خطبه نیز دقت در گفتمان و فضای فکری امام علیه السلام و سیره وی در برخورد با زنان که همسو با قرآن و سیره نبوی است، در اثبات نادرستی این انتساب، تأیید کننده فرضیه تحقیق حاضر است.”

طیبی علاوه بر نامه طبری، به نامه‌ی دیگری نیز اشاره میکند که در آن سخنی از دلایل نقص عقل همچون عدم برابری زن و مرد در شهادت به میان نیامده است:

اما نامه ای که در کتاب الخصال صدوق و الاختصاص شیخ مفید آورده شده و مورد اول از  نظر زمانی، متقدم بر نهج البلاغه و غررالحکم است، با نامه طبری و خطبه 80 متفاوت است؛ گرچه از نظر محتوای تاریخی همپوشانی زیادی دارد.

در این نامه که سند آن در الاختصاص به طور کامل امده و امام در مقام گفتگو با یکی از سران یهود است و پس از نهروان و در مسجد کوفه اتفاق افتاده است، امام پس از بیان هفت امتحان در زمان حیات پیامبر ص به بیان هفت امتحان پس از رحلت آن حضرت اشاره کرده و در بخشی با اشاره به جریان جمل میفرماید: «و قتل الرعیه و تحکیم النساء النواقص العقول و الحظوظ علی کل حال…» و [اگر چنین کنم] در ریختن خون ها و قتل رعیت و حاکم کردن زنانی که در هر حال، ناقص العقل و اندک بهره اند، کمک کرده ام». تعبیر «تحکیم النساء النواقص العقول» در این نامه به همه زنان مربوط نیست و مرجع آن با توجه به واقعیت های تاریخی، زنانی است که در نبرد جمل، نقش اساسی داشتند.


  |جنس اول؛ رسانه زنان، خانواده و زیست جنسی

اشتراک گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.